Wat is een pastorale relatie?

Een pastorale relatie is de relatie tussen een pastor (of een ouderling, pastorale medewerker, diaken of enige andere ambtsdrager) en een pastorant (gemeentelid of hulpvrager). Deze relatie kenmerkt zich door trouw en vertrouwen, op grond waarvan veiligheid kan ontstaan en steun kan worden geboden.
Kenmerk van zo’n relatie is ook dat er een verschil in positie is. De pastorant maakt zich kwetsbaar doordat zij/hij zich aan de pastor toevertrouwt.
Dit brengt een grote verantwoordelijkheid met zich mee voor de pastor, die zich uit in persoonlijke betrouwbaarheid, het bewaren van het ambtsgeheim en het respecteren van een beroepscode die de waardigheid en integriteit van de pastorant beschermt.
Het verschil in positie tussen pastor en pastorant is in principe vruchtbaar. Het brengt echter ook een ongelijkheid met zich mee, waarin al snel sprake is van overwicht en macht (pastor) en afhankelijkheid (pastorant).
Die macht, en het vertrouwen hem gegeven, hoort een pastor niet te misbruiken. De vrijheid van de pastorant staat centraal. Op geen enkel punt hoort er in de pastorale relatie sprake te zijn van dwang.

Pastorale hulp die verandert ...

Problemen hebben nogal eens veel gepieker en denken tot gevolg. Wanneer u er maar niet uitkomt, kan het prettig zijn iemand uit uw kerkelijke gemeente als luisterend oor te vragen. De pastor, ouderling of dominee krijgt uw volledige vertrouwen wanneer u bij hem uw hart uitstort. De aandacht en steun doen u goed, en er volgen meer gesprekken.
In de loop van de tijd blijkt er echter geleidelijk een grens overschreden te worden. De pastorale relatie verandert in een seksuele ...


Seksueel misbruik

Wanneer in de vertrouwensrelatie seksuele toespelingen gemaakt worden of seksuele handelingen gepleegd worden, of uitnodigingen tot seksueel contact worden gedaan, spreken we van seksueel misbruik in een pastorale relatie.
Bij misbruik houdt de pastorale relatie feitelijk op te bestaan.
Het gevolg is dat u als gemeentelid of hulpvrager, in plaats van hulp, er een probleem bij krijgt. Een probleem dat lastig en belastend is.

Verder lezen ...

Wij schrijven hieronder uitgebreider over seksueel misbruik in pastorale relaties. Eerst echter geven we definities daarvan, zoals beschreven in de literatuur, en nemen we over wat het Wetboek van Strafrecht erover zegt.

Klik hier (of in het menu bij > Seksueel misbruik in een pastorale relatie) voor definities van seksueel misbruik in pastorale relaties.
Klik hier (of in het menu bij > Seksueel misbruik in een pastorale relatie) om te lezen wat het Wetboek van Strafrecht erover zegt.

Seksueel misbruik in een pastorale relatie
... vervolg

Seksueel misbruik in het pastoraat
Seksueel misbruik in een pastorale relatie speelt zich af binnen de context van een kerkelijke gemeenschap.
Meestal denken we daarbij aan een vertrouwensrelatie, een intensief contact tussen pastor en gemeentelid, waarbij tijdelijke afhankelijkheid een rol speelt omdat er vaak ingrijpende en aangrijpende dingen beleefd worden.
Maar het gaat niet alleen om een hulpverlenersrelatie. Er zijn veel meer situaties binnen de beroepsuitoefening of in het kader van kerkenwerk, waarin seksueel misbruik kan plaatsvinden. Dader is niet alleen de pastor, maar zijn ook andere ambtsdragers of mensen die in een kerkelijk dienstverband werkzaam zijn, zoals jeugdwerker, diaconaal consulent, supervisor etc. Slachtoffers zijn kinderen en volwassenen, zowel vrouwen als mannen.

In alle genoemde gevallen is er sprake van een ongelijke, asymmetrische relatie, omdat de partners verschillen qua macht, afhankelijkheid, overwicht, positie. Voor de pastor/dader geldt dat hij een speciale plaats inneemt in de gemeenschap. Hij wordt als een deskundige beschouwd. De pastor komt niet privé bij mensen thuis, maar uit hoofde van zijn ambt, als ambtsdrager afgevaardigd door gemeente.

Door het verschil in positie ligt de verantwoordelijkheid voor het bewaken en bewaren van de grenzen in het contact allereerst bij de pastor. Grensoverschrijding is daarmee niet zomaar iets tussen twee mensen, maar misbruik van een beroepssituatie - of zo u wilt: van het ambt.

In de definities hierboven kunnen we lezen dat er sprake is van seksueel misbruik als de pastor de pastorale relatie met een gemeentelid ondergeschikt maakt aan het bevredigen van eigen lust, behoeften, machtsgevoel e.d. Een term als 'overspel' is hier niet ter zake, omdat overspel slechts aanduidt wat vanuit een bepaalde visie op het huwelijk geoorloofd is, zonder in te gaan op de pastorale context.
Onder seksueel misbruik vallen niet alleen seksuele handelingen maar ook toespelingen op of uitnodigingen tot seksueel contact.

Seksueel misbruik 'overkomt' de dader/pastor niet zomaar. Er is bijna altijd sprake van een glijdende schaal, van fantaseren naar plannen maken naar handelen. Het begint meestal non-verbaal met blikken en gebaren, vervolgens met kleine overschrijdingen zoals het vertellen van persoonlijke dingen, het laten uitlopen van gesprekken, uitwisselen van geschenken, tot het verkleinen van de fysieke ruimte, aanrakingen, vragen naar het seksuele leven, het fantaseren over seksuele gemeenschap en soms de gemeenschap zelf (zie ook de pagina 'Dadermechanismen').

Deze omschrijving omvat ook die situaties waarbij het initiatief kwam van de kant van de pastorant(e). Ook wanneer iemand ‘het zelf gewild heeft’, is er sprake van misbruik. In een hulpverleningsrelatie is het namelijk heel begrijpelijk dat een hulpvraagster of -vrager verliefd wordt op de hulpverlener. Daarbij spelen allerlei mechanismen een rol. Van een hulpvraagster of -vrager kan niet worden verwacht dat zij of hij die kent en doorziet. Van de hulpverlener/pastor echter zeer zeker wel. Het is aan de beroepskracht ervoor te waken dat er geen grensoverschrijdingen plaatsvinden.

Wordt een pastoraal contact geseksualiseerd en de relatie gebruikt voor de eigen behoefte of het tekort van de pastor, dan verliest de pastor zijn professionele objectiviteit en dus het vermogen een goede pastor voor de ander te zijn. Dat betekent per definitie het einde van de vertrouwensrelatie tussen pastor en pastorant(e). De pastorant(e) is door de seksualisering van het contact niet geholpen, maar krijgt er daarentegen een probleem bij.

Hoe kan het gebeuren?
‘Het overkomt mij niet’, en ‘Daar ben je toch zelf bij’, zeggen mensen vaak. Maar uit ervaring is gebleken dat misbruik zo geleidelijk en ongemerkt begint dat het vaak pas achteraf als zodanig herkend en erkend wordt door de pastorant(e). Voor het slachtoffer/de pastorante geldt dat zij zich in een kwetsbare situatie bevindt. Bij een hulpvraag maakt zij zich bovendien afhankelijk van de aandacht en toewijding van de pastor. Daarbij heeft zij ook behoefte aan warmte en geborgenheid.
Bij seksueel misbruik worden deze behoeften niet (h)erkend als normale behoeften of ze worden geduid als een uitnodiging tot seksualiseren van de relatie.

In een aantal gevallen blijkt bovendien dat misbruikten al eerder slachtoffer waren van misbruik in een afhankelijkheidssituatie, bijvoorbeeld thuis, op school of in clubhuis. De kans op herhaling is dan groter. Zij/hij heeft immers niet van vroeger uit grenzen kunnen leren stellen. Bovendien zoekt ze, als ze hiervoor hulp vraagt, ook een soort reparatie voor wat haar in het verleden is aangedaan.

Uit onderzoek in Amerika is gebleken dat plegers veelal begenadigde en bevlogen pastores zijn, ‘workaholics’, gezegend met charismatische gaven. Vaak zijn ze zeer geliefd en wordt er met hen gedweept. Maar het zijn ook mensen die zich afhankelijk maken van het helpen van anderen. Ze zijn zich onvoldoende bewust van hun eigen zwakke kanten of onvervulde behoeften, van het overwicht dat ze hebben op anderen en van hun vermogen om anderen aan zich te binden. In de praktijk houden ze er een soort dubbelleven op na om het misbruik geheim en onder controle te houden.

Naast het aandeel van pastor en pastorante zijn er andere factoren te benoemen die op een meer indirecte wijze bijdragen aan het ontstaan van seksueel misbruik in een pastorale relatie. Deze factoren hebben te maken met het klimaat binnen een gemeente - de wijze waarop men met elkaar omgaat, en gegroeide regels en gewoonten:
Hoe kijken we tegen de predikant aan, welke plaats geven we hem of haar, is het mogelijk nee te zeggen of kritiek te hebben? Hoe open is de communicatie? Is er uitwisseling in de kerkenraad over beleid, tijdsbesteding, wie bezocht worden? Hoe is de beeldvorming over mannen en vrouwen, wat is het taalgebruik (al of niet inclusief), is het gezinsdenken de norm? Hoe staat het met de professionaliteit van de pastor, omgaan met risico’s van het vak: huisbezoek thuis, omgaan met nabijheid, onderscheid privé en werk, afgrenzing van het pastorale contact, eigen onvervulde behoeften, eigen seksualiteit, spirituele voeding.
Het zijn allemaal zaken die van invloed zijn op het klimaat binnen een gemeente.

We zijn geneigd te zeggen dat seksueel misbruik iets is tussen twee personen, maar dat gaat niet op als het misbruik plaatsvindt in het pastoraat.

Schade
Uit bijna alle verhalen van vrouwen en mannen die een seksuele relatie met hun pastor hebben gehad, blijkt dat dit beschadigend - soms traumatisch - was. Dat is meestal niet een inzicht dat er direct is. De relaties waarin zoiets gebeurt, zijn meestal relaties waarin ook goede dingen gebeuren. Het is moeilijk afstand te nemen en te kijken naar wat óók gebeurt en wat uiteindelijk veel meer bepalend is. Ook na beëindiging van de relatie kan het geruime tijd duren eer mensen het woord misbruik in de mond kunnen en durven nemen. Dat komt door de afhankelijkheid van de pastorante en haar loyaliteit ten opzichte van de pastor. Ze is geneigd het gebeurde te ontkennen of te verzachten. Ze gunt hem zijn plaats in de gemeente, want hij is zo’n goede pastor, hij preekt zo goed. Tegelijkertijd echter groeit het gevoel gebruikt, misbruikt te zijn en wil ze niet dat anderen ditzelfde overkomt ...